Dâu da xoan - quả ngon đáng nhớ

Con đường nhỏ chiều nay thơm kỳ lạ
Một mùi hương từ góc phố dịu dàng
Những bông trắng nở bừng trên biếc lá
Thả vô đường nghìn chấm nhỏ tinh khôi
Dăm ánh mắt níu bàn chân ngừng lại
Ngỡ ngàng kìa phải dáng dâu da xoan?
(Hương dâu da xoan)

Đến mùa quả chín, từng chùm dâu da mọng đỏ và rất hấp dẫn khiến ai đi qua cũng phải dừng lại ngắm nghía và khen ngợi. Ở nơi thôn quê, người dân thường để một góc nào đó trong mảnh vườn hoặc trồng dâu da xoan trước cửa nhà. Có thể nói trong các thứ cây ăn quả của quê hương, dâu da xoan được trồng nhiều nhất bởi cây vừa cho gỗ, vừa cho lá, hoa, quả, bóng mát và hương thơm.

Người dân quê có cách giải thích về cái tên của cây rất mộc mạc, đơn giản: Cây là dâu vì khi quả xanh lẫn chín đều có vị chua giống vị dâu; là da vì khi chín quả có mầu hồng tươi của làn da em bé và là xoan vì lúc nào cũng xanh tốt.

Dâu da xoan rất dễ trồng, chỉ cần cắm một cành xuống đất một thời gian ngắn sẽ mọc thành cây, nếu chăm sóc khéo sau một năm sẽ ra hoa kết quả. Lá dâu da xoan rất lành, mùi hơi ngái, có vị chua dôn dốt. Những khi khát nước chỉ cần hái vài nắm lá non ăn là đỡ khát. Cũng vì thế, các bà nội trợ thường hái lá non nấu canh vào dịp hè hay khi người trong nhà cần giã rượu. Những chiếc lá già cũng hữu dụng, khi bỏ phiến lá sẽ được phần cuộng dài, kêu lách tách. Trẻ em thường bẻ cuống lá thành từng đoạn, làm que chơi chuyền.

Hoa dâu da xoan trắng ngần, nở từng chùm. Trên cùng một cuống dài có tới hàng trăm hàng nghìn bông hoa nhỏ tí xíu, mỗi khi có gió lớn là rụng ầy mặt đất. Hương hoa bay thoang thoảng,có mùi rất dễ chịu. Buổi sáng mở cửa hương hoa bay tràn ngập nhà. Hoa thơm lâu, các em gái thường đem cánh hoa nhồi vào những chiếc túi nhỏ xinh mang bên mình giả làm nước hoa hay nhồi vào vỏ gối khi nằm ngủ rất nhẹ nhõm, dễ chịu.

Trên những chùm hoa dâu da xoan trắng muốt, ong vo ve suốt ngày. Sau thời gian ngắn cây sẽ ra chi chít quả và thu hút khá nhiều chim chóc. Chưa có loại cây nào có quả sai như cây dâu da xoan. Người ta thường nói nhãn nhiều quả, mỗi chùm nhãn có tới cả trăm quả đã đi vào ca dao với câu: Mua nhãn bán trăm, thế nhưng so với dâu da xoan vẫn còn khá ít vì mỗi chùm dâu da xoan có tới hàng trăm quả, xen kẽ những màu xanh đỏ hồng lấp ló giữa vòm lá xanh thật tuyệt.

Vì nhiều quả nên dâu da xoan thường được ví với bà mẹ lắm con, và là biểu tượng của sự sinh sôi trù mật. Dâu da xoan do đó có ý nghĩa cực kỳ lớn đối với phụ nữ. Những chị hiếm muộn thường nhờ lũ trẻ trèo lên cây hái cho vài chùm quả xanh lẫn chín để ăn mong sớm sinh quý tử. Những chị đang mang thai thèm của chua, cũng nhờ các em hái hộ vài chùm nhấm nhá. Những chị đông con thì luôn lấy dâu da xoan làm quà chia đều cho các cháu.

Với trẻ em không có thứ thích bằng dâu da xoan. Được người lớn cho dâu da xoan, các em vui lắm; mỗi em cầm trên tay một chùm cứ thế đủng đỉnh vừa nhằn từng quả vừa chơi các trò chơi dân gian như ô ăn quan, chuyền, nhảy dây, trồng nụ trồng hoa, rồng rắn…, thỉnh thoảng lại nheo mắt, cong mày, miệng chúm chím xuýt xoa ôi chao chua quá, tiếng cười rộn rã vang khắp xóm làng. 

Các cụ già thường mắc võng nằm nghỉ dưới gốc dâu da xoan. Các cụ bảo dâu da xoan chính là cây xoan đào trong câu chuyện cổ tích Tấm Cám ngày xưa; cây chính là hóa thân của nàng Tấm thảo hiền, nâng đỡ cho con người những giấc ngủ an lành, thanh thản. Dâu da xoan có thể mọc ở mọi nơi. Đến nay, khi một số cây ăn quả bị chặt bỏ thì dâu da xoan vẫn tồn tại. Hà Nội và nhiều thành phố, trên các trục đường đều rợp bóng dâu da xoan. Những buổi trưa hè nắng nóng, người đi đường có thể ngồi nghỉ dưới gốc cây; trẻ nhỏ chơi đùa, trèo cây khều quả, sắp đồ hàng tạo nên một không khí khá vui vẻ.

Mỗi mùa dâu da xoan, lại thấy các gánh hàng rong bán dâu da xoan trên phố. Không rao song lúc nào cũng đông khách. Tuy vậy, những gánh dâu da xoan ngày một thưa dần. Dâu da xoan đã trở thành hoài niệm trong tâm trí của nhiều người.